ÇELİK STANDARTLARI ve SİMGELERİ

Simgeleme, çelikleri belli soy, tür ve özellik gruplarına ayırmak için sayı ve harf gibi işaretlerin kullanılmasıdır. Bu sistem, çeliklerin tanınmasını ve seçilmesini kolaylaştırır.
Başlıca standart ve simgeleme sistemleri şunlardır:

 

1. SAE / AISI Standartları

Dünyada en çok kullanılan sistemlerden biridir ve kimyasal analiz esasına dayanır.

  • 4 veya 5 basamaklı sayı sistemi kullanılır (1’den 9’a kadar).
  • İlk iki rakam çelik türünü, son iki rakam karbon yüzdesinin 100 katını gösterir.
    • Örneğin 1040: “10” karbon çeliği türünü, “40” ise %0,40 karbon oranını belirtir.
  • Özel nitelikler harflerle gösterilir:
    • H: Sertleşebilirlik garantili (örnek: 1541 H)
    • L: Kurşun ilaveli
    • B: Bor ilaveli

 

2. DIN Standartları (Çekme Dayanımına Göre)

Almanya kökenli bu sistemde çelik, Stahl (St) kısaltması ile gösterilir ve sonuna çekme dayanımı (kg/mm²) yazılır.

  • Örnek: St33 → En az 33 kg/mm² çekme dayanımına sahip çelik.
  • Örnek: ER St42 → Elektrik ark ocaklarında üretilmiş, çekme dayanımı 42 kg/mm² olan durgun çelik.

Üretim yöntemini göstermek için harf eklenir:

  • M: Siemens–Martin ocağı
  • E: Elektrik ark ocağı
  • U: Kaynar çelik
  • R: Durgun çelik

Euro Norm (EN) sisteminde çekme dayanımı yerine akma dayanımı (N/mm²) kullanılır.

  • Örneğin St33, EN’de Fe 310-0 olarak gösterilir.

a. Alaşımsız Çelikler

  • Çekme dayanımına göre: Başa St getirilir (St42 gibi).
  • Karbon oranına göre: Başa C getirilir (C45, C35 gibi).
  • Özel nitelikler:
    • (f): İndüksiyonla sertleştirmeye uygun (Cf53)
    • (k): Kükürt ve fosforu sınırlı (Ck45)
    • (q): Soğuk dövmeye uygun (Cq35)

b. Alaşımlı Çelikler
Alaşımlı elementler belirli katsayılarla ifade edilir:

  • Cr, Co, Mn, Ni, Si, W → X4
  • Mo, V, Al, Pb → X10
  • C, S, P → X100
  • Bor (B) → 1000

Örnek: 42CrMo4

  • “42”: %0,42 karbon,
  • “4”: Krom (Cr) oranını belirtir.

Yüksek alaşımlı çelikler başına X konarak yazılır ve son rakamlar doğrudan alaşım yüzdesini gösterir.

  • Örnek: X20Cr13 → %0,20 karbon, %13 krom.

DIN Malzeme Numarası
Beş haneli bir numara ile gösterilir:

  • “1.” → Devamlı çelik
  • İlk dört rakam çelik türünü belirtir:
    • 00: Ticari çelikler
    • 20–29: Takım çelikleri
    • 32–33: Hava çelikleri
    • 40–49: Paslanmaz çelikler
  • Örnek: 1.2080, 1.4021

 

3. ISO ve EURONORM Standartları

Uluslararası (ISO) ve Avrupa (EN) normları, DIN simgelerine çok benzer bir sistem kullanır.

 

4. AFNOR (Fransa) Standartları

DIN’e benzer biçimde uygulanır.

  • Örnekler:
    • CC35 → %0,35 karbon
    • XC18 → %0,18 karbon
    • 50CV4 → %0,50 karbon, krom (Cr) ve vanadyum (V) alaşımlı
    • Z18N5 → %5 nikel

 

5. BS – İngiliz Standartları

Kimyasal analize dayalı 6 haneli bir sayı ve sembol sistemi vardır.

  • İlk üç işaret çelik türünü,

    1. işaret özel özelliği,
  • Son iki işaret karbon yüzdesini gösterir.

Örnekler:

  • 060A57 → Karbon çeliği, %0,60 mangan, %0,57 karbon
  • 080M50 → Karbon çeliği, %0,80 mangan, %0,50 karbon (mekanik özellik garantili)

 

6. TSE (Türk Standartları)

Türk standartları, DIN ve EN sistemlerini temel alır.

  • Yeni standartlar, EN’in önüne TS eklenerek hazırlanır.
  • Kuruluşlara göre bazı farklılıklar vardır:
    • MKE: SAE sembollerinin başına “Ç.” ekler (Ç.1040, Ç.5140).
    • ASİL ÇELİK: Öncelikle SAE, ikinci derecede DIN normlarını kullanır.

 

7. EN Standartları

“European Norm” (Avrupa Normları) anlamına gelir.
Avrupa Birliği ülkelerinin standartlarını ortaklaştırmak için oluşturulmuştur.
DIN esas alınmış olup, çoğu EN normu DIN normunun karşılığıdır.
Her ülke, TSE veya DIN gibi kendi ön ekini kullanarak EN normlarını benimseyebilir.

 

Bu standart ve simgeler sayesinde çeliklerin kimyasal yapısı, üretim yöntemi ve dayanım özellikleri kolayca anlaşılır ve uluslararası ticarette uyum sağlanır.